قاچاق انسان؛ چهره پنهان خشونت علیه زنان و کودکان بهمناسبت روز جهانی مقابله با قاچاق انسان-۳۰ ژوئیه
دکتر شهلا عبقری: در آستانه روز جهانی مبارزه با قاچاق انسان هستیم، و امسال سازمان ملل متحد، بخش مبارزه با مواد
مخدر و جرم آن، شعار روز جهانی پیشگیری با قاچاق انسان را «به دام افتاده در پشت کلاهبرداری»
انتخاب کرده است و توجه تمامی مردمان در سراسر جهان را به افرادی جلب میکند که در عملیات
کلاهبرداری آنلاین، قاچاق میشوند.
این روز اصولا برای بالا بردن آگاهی از وضعیت قربانیان قاچاق و ترویج و حمایت از حقوق آنها ایجاد شده
است. اما در شرایط امسال (۲۰۲۶)، قاچاق انسان علاوه بر زبان آشنای استثمار جنسی، کار اجباری یا
بردگی خانگی وارد یک اقتصاد جنایی دیجیتال رو به رشد نیز شده است. در این جا است که گروههای
قاچاق سازمانیافته از طریق آگهیهای شغلی جعلی وارد میدان میشوند، افراد را از مرزها عبور
میدهند، آنها را در مجتمعهای کلاهبرداری گرفتار میکنند و مجموعه ای دیگر از قربانیان را به صورت
آنلاین مورد هدف قرار میدهند.
در این جا پیشگیری معنایی بیشتر از آگاهی دارد و بایست حمایتهای قویتری از نیروی کار، امن تر
کردن مسیرهای مهاجرت، بهتر کردن مدیریت فناوری، اجرای قوانین جرایم مالی و فعالیت های پلیس
انجام شود و بیشتر متمرکز بر قربانیان برای جوامعی شود که به دلیل فقر، درگیری، آوارگی و آسیبهای
زیستمحیطی بیشتر آسیبپذیرند.
خشونتی که از طریق قاچاق انسان به افراد جامعه به ویژه زنان و کودک اعمال می شود باید با دقت
بررسی شود تا بتوان برای پیشگیری از آن به طریق گوناگون اقدام کرد. البته باید به دو سویگی که میان
خشونت و قاچاق انسان قرار دارد نیز توجه کرد:
۱-در عملکرد سازمان های “قاچاق انسان” گونه هایی از خشونت، بشدت وجود دارذ:
قاچاقچیان برای اینکه قربانیان را کنترل کنند از روشهای خشونت آمیز مانند تهدید، ضرب و شتم، تجاوز ،
محروم کردن از آزادی، شکنجههای فیزیکی و روانی، کنترل مالی، مصادره مدارک هویتی استفاده
میکنند. این خشونت ها از نظر فیزیکی و روانی، افراد گرفتار را بشدت تحت تاثیر قرار میدهد، بطوریکه
اگر در شرایطی این افراد بتوانند نجات پیدا کنند، صدمات وارده بر آنها مشکلاتی برایشان فراهم آورده که
مدتها احتیاج به حمایت و درمان دارند.
۲- بالا رفتن خشونت در خانه و جامعه:
هرچه گونه های مختلف خشونت در جامعه بالا می رود، افراد بیشتری آسیبپذیر میشوند و در دام
قاچاقچیان انسان میافتند. عواملی مانند خشونت خانگی، خشونت علیه زنان، ازدواج اجباری،
کودکآزاری، جنگ و آوارگی و فقر، احساس ناامنی و درماندگی افراد را افزایش میدهد و به دنبال راه
حل فوری می گردند و سریعتر به دام قاچاقچیان می افتند.
با در نظر گرفتن دلایل بالا، قاچاق انسان فقط در نتیجه فعالیت های خشونت آمیز شبکههای قاچاق
نیست؛ بلکه محصول خشونت در سطح خانواده و جامعه و ضعف نظامهای حمایتی نیز میباشد.
بیشترین قربانیان قاچاق انسان زنان و کودکان هستند!
آخرین گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) نشان میدهد که زنان و
کودکان بیشترین قربانیان شناساییشده در قاچاق انسان هستند.
بر اساس آمار جهانی، ۳۹٪ زنان بالغ، ۲۲٪ دختران:، ۲۳٪ مردان بالغ و ۱۶٪ پسران هستند که قربانی
میشوند و بطور کل در صد کل قربانیان زن و دختر ،۶۱ درصد می باشند.
برای ایران آمار شفاف و دقیقی از زنان و دختران قاچاقشده وجود ندارد، زیرا رژیم ایران آمار رسمی و
منظمی در این مورد انتشار نمیدهد. اما با این حال بر اساس اطلاعات موجود، بهویژه برای بهرهکشی
جنسی و ازدواج اجباری زنان و دختران از اصلیترین قربانیان قاچاق انسان در ایران هستند.
چرا زنان و دختران بیشتر قربانی قاچاق انسان میشوند؟:
تحقیقات نهادهای حقوق بشری و سازمان ملل، فقر و وابستگی اقتصادی ،نابرابری جنسیتی و قوانین
ضعیف و زن ستیز، خشونت خانگی، مهاجرت اجباری، نبود حمایت قانونی و تقاضای بالا برای استثمار
جنسی(قربانیان قاچاق برای بهرهکشی جنسی ۶۴ درصد زنان بالغ و ۲۸ درصد دختران
هستند)، بحران ها، جنگ و آوارگی و شگردهای نوین فضای مجازی را موارد مهمی میدانند که سبب
میشود که زنان و دختران بیشتر طعمه سازمانهای قاچاق انسان شوند.
در شرایط امروز ایران:
خشونت در سطح خانواده بشدت وجود دارد که در سنت های واپسگرا و قوانین زن ستیز پایه دارد. در
خانواده پدران و مردان، زنان و کودکان را با اعمال خشونت، تحت فرمان قرار میدهند. نمونهاش در مورد
دختران، کودک همسری( ازدواج اجباری ) است که در بسیاری موارد به قتل های ناموسی نیز منجر
میشود که بارزترین نقض حقوق انسانی زنان است. در این شرایط دختران برای اینکه از شرایط پر
خشونت خانه و کودک همسری فرار کنند، از خانه فرار می کنند و در شرایطی قرار میگیرند که بیشتر
طعمه قاچاقچیان انسان میشوند.
فقر بهدلیل بحران های اقتصادی و سیاسی، در سطح بسیار بالایی قرار دارد و جوانان، دختران و حتی
کودکان برای رسیدن به زندگی بهتر بیشتر در خطر بدام افتادن قاچاقچیان انسان هستند. محققین باور
دارند که فقر یکی از اصلی ترین دلیل برای قربانیان قاچاق انسان است، اگر با فقر مبارزه نشود با قاچاق
انسان نمی توان مبارزه کرد.
مهاجرت افراد و بهویژه جوانان بهدلیل شرایط اختناق ایران و نداشتن آزادی های سیاسی و مدنی نیز
عامل مهمی است. این افراد چون از طریق قانونی مواجه با مشکلات فراوانی هستند که نمی توانند از
ایران خارج شوند، دست به خروج غیر قانونی میزنند و به این طریق طعمه قاچاقچیان انسان میشوند.
در ایران قاچاق دختران و کودکان یکی از جدیترین آسیبهای اجتماعی است. در سالهای اخیر در
ایران به دلیل بحرانهای اقتصادی و معیشتی قاچاق انسان ابعاد نگرانکنندهای پیدا کرده است. ایران با
رژیم اسلامی در لیست یکی از بدترین کشور ها قرار دارد که قاچاق انسان بطور سازمان یافته ای در آن
انجام میشود. ایران بهعنوان مبدأ، ترانزیت و مقصد عمل میکند و یکی از مهم ترین مسیرهای اصلی
قاچاق زنان و دختران جوان است.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ وزارت امور خارجه آمریکا درباره قاچاق انسان (TIP Report)، ایران در سطح
سوم (Tier 3) قرار دارد که پایینترین سطح ارزیابی عملکرد دولتها در مقابله با قاچاق انسان است. در
سایت دیده بان حقوق بشر گزارش شده است که: “در ایران، قاچاق انسان، بهویژه زنان و کودکان،
نهتنها سرکوب نمیشود بلکه با حمایت ساختاری نهادهایی نظیر سپاه پاسداران، بسیج، پلیس و حتی
روحانیت حاکم تداوم مییابد”
در گزارش های رسمی رژیم اسلامی، هیچ مورد محاکمه یا محکومیت مأموران نظامی، امنیتی یا دولتی
همدست در قاچاق انسان موجود نیست. نه تنها مجرمین حکومتی برایشان محدودیتی نیست، بلکه زنان
و دخترانی که قربانی قاچاق جنسی میشوند به فحشا، زنا و یا خروج غیرقانونی از کشور متهم
میشوند و حتی حکم مجازات زندان و شلاق میگیرند.
قاچاقچیان با روشهای گوناگون دختران آسیب پذیر را شکار می کنند:
۱.استفاده از ازدواج موقت ( صیغه) بعنوان سرپوش مذهبی: در گزارش ۲۰۲۴ وزارت خارجه آمریکا
آمده است که” دولت ایران با تأیید ضمنی پدیده صیغه، زمینه بهرهکشی جنسی از زنان و کودکان را
فراهم کرده و از پیگرد عاملان خودداری میکند”. علاوه بر ازدواج موقت، قاچاقچیان از ازدواج تقلبی نیز
استفاده می کنند و با عقد های دروغین دختران را بدام می اندازند.
۲.وعده کار و شغل خوب: قاچاقجیان آژانسهای کاریابی نامعتبر، نمایشگاههای لباس مخفی، و برخی
آرایشگاه ها را سامان می دهند و دختران فراری بدلیل فقر و اوضاع نابسامان اقتصادی به راحتی از طریق این
بنگاه ها بوسیله قاچاقچیان فریب می خورند. و سپس بدلیل از دست دادن اسناد هویتی مجبور به تمکین به
آنان میشوند. با استفاده از فضای مجازی و شبکه های اجتماعی، قاچاقچییان راحت تر میتوانند با
وعدههای دروغین مهاجرت، مدلینگ یا کار در خارج از کشور دختران را فریب دهند.
۳.خرید کودکان:بحشی از قاچاقچیان با خرید کودکان از خانوادههای درگیر با فقر مطلق یا اعتیاد شدید به
بهانه سپردن آنها به مراکز نگهداری یا کار کودکان آنها را شکار می کنند.
راهکارهای پیشگیری بدام افتادن زنان و دختران در دام قاچاقچیان انسان:
از طریق آموزش: ۱. آگاهیرسانی
آگاهی رسانی درباره راه های رایج فریب قاچاقچیان در جامعه و مراکز اجتماعی باید انجام گردد و
دختران و زنان آسیب پذیر، با نشانههای خطر، مانند پیشنهاد شغل با درآمد بسیار بالا با شرایط مبهم،
وعده ازدواج یا مهاجرت سریع بدون مدارک قانونی، درخواست تحویل گذرنامه یا مدارک هویتی و اصرار بر
سفر فوری یا مخفیانه، آشنا گردند..
۲. توانمندسازی زنان از نظر اقتصادی:
توانمندسازی اقتصادی زنان یکی از مؤثرترین راهها برای از بین بردن فقر در میان زنان است.
.برای اینکار ابتدا باید تحصیلات تا مرحله دبیرستان ادامه یابد و سپس مهارت های حرفه ای
آموزش داده شود. ایجاد نهاد های مدنی غیردولتی برای ایجاد فرصتهای شغلی، حمایت از
کارآفرینی زنان و دسترسی به وامهای کوچک و آموزشهای مالی نیز می تواند به توانمندی
زنان یاری رساند.
۳. ایمن ساختن مسیر مهاجرت:
ایمنی مسیر مهاجرت ازطریق بررسی قانونی بودن شرکتهای کاریابی، مطالعه و امضای
قراردادهای رسمی، اطلاع رسانی به خانواده ها از محل اقامت و مسیر سفر و نگهداری نسخهای از
مدارک مهم نزد فرد یا نهادی مطمئن می تواند موثر باشد
۴. سواد دیجیتال:
امروزه بسیاری از قاچاقچیان از شبکههای اجتماعی مجازی استفاده میکنند. به این دلیل زنان و
دختران باید توانایی تشخیص حسابهای جعلی را داشته باشند و از ارسال مدارک شخصی یا تصاویر
خصوصی خودداری کنند و همچنین در برابر پیشنهادهای شغلی یا ازدواج از سوی افراد ناشناس احتیاط
کنند.
و بوجود آوردن شبکههای حمایتی: ۵ تقویت حمایتهای قانونی
قوانین موثر علیه قاچاق انسان، مجازات شبکههای قاچاق باید تدوین و اجرا گردد. شبکه های
حمایتی با بوجود آوردن خطوط تلفن اضطراری، پناهگاههای امن برای زنان در معرض خطر و
دسترسی آسان آنان به مشاوره حقوقی و روانشناختی میتوانند به زنان یاری رسانند. شبکه
هایی برای ایجاد سمینارهایی برای نحوه گفتگوی بین والدین و فرزندان، افزایش اعتماد دختران به
خانواده برای بیان مشکلات و پرهیز از سرزنش قربانیان نیز بسیار مهم است.
۶. ارتباط با سازمان های بینالمللی:
چون قاچاق انسان یک جرم فراملی است، همکاری بین کشورها برای تبادل اطلاعات، کنترل مرزها،
شناسایی باندهای قاچاق، حمایت از قربانیان در کشورهای مقصد، الزامی است.
جمع بندی:
قاچاق انسان افزون بر جرمی سازمانیافته که یکی از خشنترین اشکال نقض حقوق بشر است در فقر،
تبعیض، نابرابری جنسیتی، خشونت، جنگ، مهاجرت اجباری و ضعف نظامهای حمایتی ریشه دارد.
آمارهای جهانی نشان میدهد که زنان و کودکان همچنان بیشترین قربانیان این تجارت انسان ستیز
هستند و در کشورهایی که با بحرانهای اقتصادی، سیاسی و محدودیتهای حقوقی روبهرو هستند،
خطر قربانی شدن آنان افزون میشود.
برای مبارزه مؤثر با قاچاق انسان، فقط دستگیری قاچاقچیان کافی نیست؛ بلکه همه موارد زمینه ساز
خشونت در جامعه باید مورد نظر باشد و برای از بین بردن آنها از طریق آموزش، توانمندسازی اقتصادی
زنان، حمایت از قربانیان، اصلاح قوانین، همکاریهای بینالمللی و افزایش آگاهی عمومی اقدام کرد . در
ایران نیز تا زمانی که عوامل زمینهساز مانند فقر، تبعیض جنسیتی، خشونت علیه زنان و ضعف
حمایتهای قانونی برطرف نشود، مقابله با قاچاق انسان به نتیجهای پایدار نخواهد رسید.
روز جهانی مبارزه با قاچاق انسان، یادآور این مسئولیت مشترک است که کرامت و آزادی انسان نباید
به کالایی برای سودجویی تبدیل شود. حفاظت از زنان و کودکان در برابر قاچاق، تنها وظیفه دولتها
نیست؛ بلکه مسئولیتی است که بهعهده خانوادهها، نهادهای مدنی، رسانهها، سازمانهای
بینالمللی و همه اعضای جامعه میباشد. آگاهی، همبستگی و اقدام هماهنگ، مؤثرترین ابزار
برای پایان دادن به این تجارت ضدبشری است.
، عضو کار گروه آموزش و پژوهش توقف قتل های ناموسی
